Foto: Ben Nienhuis

In 2019 opende Design Museum Den Bosch een van zijn meest controversiële tentoonstellingen: Design van het Derde Rijk. De expositie onderzocht de rol van vormgeving in nazi-Duitsland en hoe design als propagandamiddel werd ingezet en een kwaadaardige cultuur verbeeldde. Directeur Timo de Rijk wilde niet alleen tonen hoe design functioneerde binnen het Derde Rijk, maar ook hoe het de naoorlogse ontwerpwereld beïnvloedde.

De macht van vormgeving
De tentoonstelling ontstond vanuit de vraag welke periodes het meest invloedrijk waren in de designgeschiedenis. “Zonder een uitgesproken idee over cultuur en vormgeving en wat verleidelijke propaganda inhoudt, hadden de nazi’s nooit de macht kunnen krijgen. Dat was een confronterende stelling, maar we wilden laten zien hoe mensen verleid konden worden”, stelt Timo.

Het museum koos ervoor expliciet de link tussen propaganda en vormgeving te tonen. “Design wordt vaak geassocieerd met vooruitgang en met een lichte, betere wereld, maar het kan ook voor duistere doeleinden worden ingezet. Wij wilden juist die donkere kant belichten.” De tentoonstelling eindigde met het ontwerp van Auschwitz. “Dat was letterlijk de ultieme consequentie van die manier van denken.”

Een blijvende indruk
De expositie trok veel bezoekers en leidde tot brede maatschappelijke discussies. “Niet iedereen is zich ervan bewust hoe diep design doordringt in de maatschappij en politiek. Alles om ons heen is ontworpen. En niet altijd met goede bedoelingen”, vertelt Timo. Hij herinnert zich een handgeschreven brief van een van de bezoekers. “Een oudere man die in het verzet had gezeten, schreef me een brief. Hij herinnerde zich hoe hij als jongen met vriendjes naar de binnenmarcherende Duitsers wilde zwaaien, tot zijn moeder zijn arm tegenhield. Dat gevoel – meegesleept worden door een verleidelijke presentatie – herkende hij in onze tentoonstelling. Dat raakte hem diep.”

Controverse
De aankondiging van de tentoonstelling zorgde voor felle reacties. Timo kreeg te maken met heftige kritiek. “In sommige media werd ik fascistisch genoemd. Er kwamen ingezonden brieven in de krant, zelfs van de Russische ambassadeur.” Maar zodra de tentoonstelling opende, ebde die kritiek grotendeels weg. “Toen mensen de opzet en nuance zagen, begrepen ze beter wat we wilden doen.”
Internationaal kreeg de expositie veel aandacht. “In Duitsland was er aanvankelijk weerstand vanuit de media, maar Duitse musea steunden ons. Dat leidde tot nieuwe samenwerkingen. Voor een relatief klein museum is dat bijzonder. Een serieuze aanpak van zo’n onderwerp opent deuren.”

Grenzen blijven opzoeken
Design Museum Den Bosch blijft geïnteresseerd in belangrijke onderwerpen in onze samenleving en blijft daarmee soms ook de grenzen opzoeken. Een van de komende tentoonstellingen is Vorm en Vaderland waarin wordt onderzocht hoe naties zich presenteren via symbolen en vlaggen. Ook lanceert het museum de interactieve website schuldigdesign.nl, waar objecten uit de nazi-tijd in hedendaagse context worden besproken. “We willen blijven tonen hoe design onze samenleving beïnvloedt, zowel positief als negatief.”

Dit artikel is onderdeel van het Impactreport 10 jaar Brabant C waarin we terug en vooruit blikken op een decennium vol culturele innovatie, impactvolle projecten en bijzondere verhalen. Lees het volledige Impactreport online of bestel een fysiek exemplaar via info@brabantc.nl.